header3
2018 02 17 Henk van zonneveld 450pxbGoldbergvariaties (ca. 1741) van J.S.Bach,
bewerkt voor orgel door Henk van Zonneveld

Oorspronkelijke titel:
"Clavierübung, bestehend in einer Aria mit verschiedenen Veränderungen vors Clavecimbal mit 2 Manualen. Denen Liebhabern zur Gemüthsergetzung verfertiget von Johann Sebastian Bach"


De Goldbergvariaties, BWV 988, ongetwijfeld het belangrijkste klavierwerk van J.S.Bach naast Die Kunst der Fuge, is sinds lange tijd zeer populair bij zowel klavecinisten als pianisten. Sinds een aantal jaren probeer ik daar verandering in aan te brengen door de kring van belangstellenden te vergroten. Doelgroep is het organistendom met zijn langere toetsentraditie vanaf de 14e eeuw.
Er zijn diverse argumenten om dit werk op orgel te realiseren:
*Bach speelde zelf beide instrumenten;
*Bach bewerkte zijn eigen muziek;
*Er zijn veel meer Bachwerken die op beide instrumenten uitstekend klinken (Toccata’s, Kunst der Fuge, Wohltemperirte Klavier);
*De GV zijn onderdeel van een cyclus, de Klavierübung, waarin een belangrijke rol voor het orgel is voorgeschreven in het derde deel.

De aanleiding om dit zo eens te proberen was heel praktisch: ik heb zelf thuis geen 2-manualig klavecimbel. Het instuderen op orgel van de variaties voor 2 klavieren leek aanvankelijk op behelpen, maar werd bij nader inzien een bron van mogelijkheden.
De eerste logische stap was het inschakelen van het pedaal. Al gauw blijkt dat de meeste variaties zich daarvoor niet lenen, sterker nog, de baspartij is zo goed als onspeelbaar op het pedaal. Alternatieven zijn: deze partij vereenvoudigen, of er een nieuwe pedaalpartij bij schrijven. De oorspronkelijke notentekst wordt dan wel enigszins aangetast, maar dat lijkt me volstrekt legaal als we letten op de bewerkingen die Bach zelf heeft gemaakt van zowel zijn eigen muziek als die van anderen.
De 2-stemmige virtuoze variaties bieden nog een andere mogelijkheid op het orgel: door de beide stemmen verschillend te registreren komt iedere stem veel duidelijker uit de verf dan bij een weergave op klavecimbel, waar toch altijd gewerkt moet worden met de twee, bijna gelijk klinkende, 8-voetsregisters.
Verder ben ik zo vrij geweest om de partijen uit de Aria en de variaties 13 en 25 om te keren: de sopraanpartij is tenor geworden en de begeleidende stemmen liggen daar nu dus boven, zoals ook in een Franse ‘tierce en taille’. Deze oases van rust herinneren zo nog duidelijker aan de (volgens de legende) oorspronkelijke bedoeling van de Goldbergvariaties, nl. verpozingsmuziek voor een slapeloze vorst.
De sarabande-aria waarover Bach de 30 variaties heeft gecomponeerd bestaat uit 2 maal 16 maten. Hier zien we reeds in het klein de structuur van het hele werk: een aria met 15 variaties, daarna nog eens 15 variaties en tot slot weer de aria, totaal 32 delen. De indeling wordt verder bepaald door Bach’s rangschikking van de 9 Canons, telkens als laatste van elke groep van 3 variaties en door de plaatsing van de Ouverture als opening van het 2e deel.
Een aantal variaties leek mij geschikt om te bevorderen tot plenumstukken; hierbij speel ik dan ook de herhalingen.
De naamgeving van de onderdelen heb ik wat aangepast; sommige registraties kunnen iets afwijken.
P = met pedaal; vet = met herhalingen; cursief = mineur.

Aria ‘en taille’, P

Variatio 1 fluiten-inventio, P
Variatio 2 prestanten-sinfonia, P
Variatio 3 priem-canon, cornet en trompet, P
Variatio 4 ‘Grand Jeu’, P
Variatio 5 fluiten-inventio, P
Variatio 6 secunde-canon, met fagot, P
Variatio 7 al tempo di giga, fluit 4’
Variatio 8 fluiten-inventio, P
Variatio 9 terts-canon, P
Variatio 10 Fughetta, ‘Organo Pleno’, P
Variatio 11 gigue, prestant 4’
Variatio 12 quart-canon in omkering, P
Variatio 13 ‘en taille’, P
Variatio 14 inventio, 8’ en 2’
Variatio 15 quint-canon in omkering, P

Variatio 16 Ouverture, ‘Plein Jeu’, P
Variatio 17 inventio
Variatio 18 sext-canon
Variatio 19 menuet voor fluit-ensemble, P
Variatio 20 inventio
Variatio 21 septiem-canon, P
Variatio 22 Ricercare, ‘Grand Plein Jeu’, P
Variatio 23 ‘quasi canon’
Variatio 24 octaaf-canon, P
Variatio 25 adagio,‘en taille’, P
Variatio 26 ‘virtuoze sarabande’
Variatio 27 none-canon
Variatio 28 trilleretude, 4’fluiten
Variatio 29&30 ‘Toccata en Fuga, Organo Pleno’, P

Aria ‘en taille’, P


Henk van Zonneveld behaalde voor zowel orgel als klavecimbel het Diploma Uitvoerend Musicus aan het Utrechts Conservatorium bij resp. Jan Welmers en Leni van der Lee. Daarna specialiseerde hij zich in de uitvoeringspraktijk van barokmuziek en volgde masterclasses bij James David Christie, Jos van Immerseel, Ton Koopman, Gustav Leonhardt, en Harald Vogel. Hij maakte opnamen voor radio en televisie, trad op in Duitsland, België, Frankrijk en Zwitserland en geeft concerten als solist en als continuo speler met koren, orkesten en kamermuziekensembles.
Hij was van 1994 tot 2000 een van de initiators en programmamakers van de Hilversumse Raadhuisconcerten, daarnaast was hij geruime tijd bestuurslid van het Nederlands Clavecimbelgenootschap en schreef hij diverse artikelen voor het magazine Het Clavecimbel. Als docent voor klavecimbel en orgel was hij ruim 25 jaar verbonden aan het Centrum voor Kunst en Cultuur te Hilversum. Hij geeft lezingen over o.a. de grote oratoria van Bach, dirigeert verschillende koren en is sinds 2000 actief als orkestleider van zijn barokorkest Cappella Maria Barbara. In Hilversum heeft Henk van Zonneveld een privélespraktijk voor piano, orgel en klavecimbel. Daarnaast produceerde hij inmiddels zes CD’s. Voor de Concertzender maakte hij in 2015 twee programma’s over de door hem ontdekte Canoncode in de Kunst der Fuge. Van Bach’s Matthäus-Passion maakte hij een reconstructie van de hypothetische 1-korige versie.

Locatie - de Bergkerk

Bergkerk Deventer vanuit bergstraatAdres

Bergkerkplein 1
7411 EN  Deventer

Parkeren

Er is geen parkeerruimte in de directe nabijheid van de kerk.
U vindt informatie over parkeren in Deventer op de website van de gemeente Deventer.
De parkeergarages die daar worden vermeld, liggen allen op loopafstand van de kerk.

Ga naar boven